ستاره صبح: تصور کنید شب هنگام کنار ساحل ایستادهاید و موجی به آرامی به شنها میرسد. ناگهان خطی از نور آبی در امتداد آب شکل میگیرد؛ انگار ستارهها از آسمان جدا شده و به دریا افتادهاند. با حرکت موج، نور بیشتری ظاهر میشود و چند ثانیه بعد همهچیز دوباره تاریک میشود.
این پدیده که «زیستتابی» نام دارد، یکی از زیباترین نمایشهای طبیعت است؛ اما پشت این زیبایی، یک سازوکار شیمیایی بسیار دقیق قرار دارد.
چراغهایی به اندازه یک سلول
بخش مهمی از نورهای درخشان اقیانوس توسط موجودات بسیار ریزی به نام «دینوفلاژلهها» تولید میشود. این جانداران تکسلولی در آبهای شور زندگی میکنند و برخی گونههای آنها توانایی تولید نور دارند.
وقتی آب حرکت میکند، مثلاً بر اثر برخورد موج، شنا کردن ماهی یا حرکت دست انسان، سلولهای این موجودات تحریک میشوند و واکنشی شیمیایی درون آنها اتفاق میافتد. نتیجه، تولید نوری معمولاً آبی یا سبز است.
این نور برخلاف چراغهای مصنوعی، از سوختن یا داغ شدن چیزی به وجود نمیآید. انرژی یک واکنش شیمیایی مستقیماً به نور تبدیل میشود؛ به همین دلیل به آن «نور سرد» نیز گفته میشود.
چرا موجودات دریایی باید
نور تولید کنند؟
دانشمندان چند توضیح برای این رفتار پیشنهاد کردهاند. یکی از معروفترین فرضیهها این است که نور میتواند نوعی سازوکار دفاعی باشد.
وقتی یک موجود کوچک در آب توسط شکارچی تحریک میشود، نور ناگهانی آن میتواند شکارچی بزرگتری را متوجه حضور خود کند. در چنین شرایطی، موجود مهاجم ممکن است خودش در معرض خطر قرار بگیرد و از شکار موجود نورانی منصرف شود. فرضیه دیگری نیز وجود دارد که بر اساس آن، نور میتواند برای ترساندن شکارچی یا ایجاد سردرگمی در محیط تاریک اقیانوس مفید باشد. البته همه گونههای زیستتابی دقیقاً برای یک هدف نور تولید نمیکنند. در دنیای اقیانوس، نور میتواند برای دفاع، شکار، جفتیابی یا برقراری ارتباط مورد استفاده قرار گیرد.
شهری از نور زیر آب
زیستتابی فقط به سطح دریا محدود نیست. در اعماق اقیانوس، جایی که نور خورشید تقریباً به آن نمیرسد، تعداد زیادی از موجودات توانایی تولید نور دارند. برخی ماهیها، عروسهای دریایی، سختپوستان و حتی بعضی از کرمهای دریایی از زیستتابی استفاده میکنند. در اعماق تاریک، نور میتواند تفاوت میان یافتن غذا و گرسنگی، فرار از شکارچی و تبدیل شدن به شکار باشد.
برخی ماهیهای اعماق دریا حتی ساختارهای ویژهای در بدن خود دارند که مانند چراغ عمل میکنند. بعضی از آنها با کمک باکتریهای همزیست نور تولید میکنند. این باکتریها در اندامهای خاصی از بدن ماهی زندگی میکنند و در مقابل، از محیط مناسب و مواد غذایی برخوردار میشوند.
آیا اقیانوسهای درخشان نشانه تغییرات اقلیمیاند؟
پدیده زیستتابی بهخودیخود نشانه آلودگی یا تغییرات اقلیمی نیست. با این حال، افزایش یا کاهش جمعیت برخی موجودات نورزا میتواند تحت تأثیر دمای آب، مواد مغذی و شرایط زیستمحیطی قرار گیرد. در برخی نقاط جهان، شکوفایی جمعیت دینوفلاژلهها باعث ایجاد منظرهای بسیار درخشان در آب میشود. اما همه شکوفاییهای این موجودات بیخطر نیستند؛ برخی گونهها میتوانند سم تولید کنند و در صورت افزایش شدید جمعیت، به اکوسیستمهای دریایی آسیب بزنند. بنابراین همان موجودی که در یک شب ساحلی منظرهای شبیه آسمان پرستاره ایجاد میکند، در شرایطی دیگر میتواند بخشی از یک بحران زیستمحیطی باشد.
نوری که رازهای دریا را نشان میدهد
اقیانوس هنوز یکی از ناشناختهترین بخشهای سیاره ماست. بخش بزرگی از اعماق آن حتی بهطور مستقیم مشاهده نشده و دانشمندان هر سال گونهها و سازوکارهای تازهای را کشف میکنند. زیستتابی نمونهای جذاب از این واقعیت است که طبیعت برای حل مسائل خود به راههایی رسیده که گاهی از فناوری انسان شگفتانگیزتر به نظر میرسند.
وقتی موجی در تاریکی میشکند و آبی میدرخشد، آنچه میبینیم فقط یک منظره زیبا نیست؛ نشانهای از فعالیت هزاران و گاهی میلیونها موجود کوچک است که در تاریکی اقیانوس زندگی میکنند.شاید به همین دلیل باشد که دریا حتی در تاریکترین شبها هم کاملاً تاریک نیست.