گروه بین الملل: گزارشها از مکه حاکی از آن است که عربستان سعودی، ترکیه و پاکستان یک توافقنامه دفاعی مشترک را امضا کردند؛ توافقی که میتواند یکی از مهمترین آرایشهای امنیتی جدید در غرب آسیا و جهان اسلام باشد. هرچند هنوز متن توافق منتشر نشده، اما شواهد نشان میدهد سه کشور در تلاش هستند چارچوبی تازه برای همکاریهای نظامی، امنیتی و صنایع دفاعی ایجاد کنند؛ اقدامی که میتواند پیامدهایی فراتر از روابط دوجانبه داشته باشد. ائتلاف ریاض، آنکارا و اسلامآباد بازتابی از تغییر موازنه قدرت و افزایش نقش بازیگران منطقهای است.
یک سال مذاکره برای توافق
خبرگزاری رویترز به نقل از منابع منطقهای گزارش داده است که محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان، رجب طیب اردوغان، رئیسجمهور ترکیه و شهباز شریف، نخستوزیر پاکستان، توافقنامه دفاع مشترک را امضا کردند. منابع نزدیک به دولتها و نهادهای نظامی سه کشور نیز گفتهاند که مذاکرات درباره این توافق بیش از یک سال ادامه داشته، اما تحولات اخیر منطقه روند نهایی شدن آن را تسریع کرده است.پیشتر هاکان فیدان، وزیر امور خارجه ترکیه، از مذاکرات درباره ایجاد یک چارچوب دفاعی مشترک با عربستان و پاکستان خبر داده بود. همزمان مقامهای پاکستانی نیز اعلام کرده بودند که پیشنویس توافق آماده شده و تنها مراحل نهایی تصویب داخلی باقی مانده است.
چرا اکنون؟
زمانبندی این توافق را نمیتوان از تحولات پرشتاب منطقه جدا دانست. جنگها و بحرانهای امنیتی در غرب آسیا، افزایش رقابتهای ژئوپلیتیکی، تغییر رویکرد آمریکا در منطقه و تلاش کشورهای خاورمیانه برای اتکا به ظرفیتهای بومی، همگی زمینه را برای شکلگیری همکاریهای جدید فراهم کردهاند.
عربستان در سالهای اخیر سیاست خارجی متوازنتری را دنبال کرده است؛ از عادیسازی روابط با ایران گرفته تا گسترش همکاری با چین، روسیه و ترکیه. آنکارا نیز پس از دورهای از اختلاف با ریاض، مسیر عادیسازی روابط را در پیش گرفت و اکنون همکاریهای اقتصادی و امنیتی دو کشور رو به گسترش است. پاکستان نیز که همواره روابط نزدیکی با عربستان داشته، تلاش میکند جایگاه خود را در معادلات امنیتی منطقه تثبیت کند.
همکاری دفاعی یا ائتلاف نظامی؟
آنچه تاکنون منتشر شده نشان میدهد توافق جدید بیش از آنکه یک پیمان دفاع جمعی مشابه ناتو باشد، چارچوبی برای توسعه همکاریهای نظامی است. انتظار میرود محورهایی مانند آموزش نیروهای مسلح، رزمایشهای مشترک، تبادل اطلاعات، توسعه صنایع دفاعی، انتقال فناوری و هماهنگی امنیتی در متن توافق جایگاه ویژهای داشته باشد.
ترکیه در سالهای اخیر به یکی از صادرکنندگان مهم تجهیزات دفاعی، بهویژه پهپادهای رزمی، تبدیل شده است. عربستان نیز سرمایهگذاری گستردهای برای بومیسازی صنایع نظامی آغاز کرده و پاکستان علاوه بر تجربه نظامی، از ظرفیتهای قابل توجه در تولید تجهیزات دفاعی برخوردار است. ترکیب این توانمندیها میتواند همکاری سه کشور را از سطح سیاسی فراتر ببرد.
پیامدهای منطقهای
اگر این توافق اجرایی شود، میتواند نشانهای از شکلگیری الگوهای جدید همکاری امنیتی در منطقه باشد؛ الگویی که بیش از گذشته بر ظرفیت کشورهای منطقه تکیه دارد. در عین حال، چنین همکاریهایی ممکن است بر محاسبات دیگر بازیگران منطقهای نیز اثر بگذارد و رقابتهای ژئوپلیتیکی را وارد مرحله تازهای کند.
برای ایران نیز این تحول از منظر سیاست خارجی و امنیت منطقهای قابل توجه است. تهران در سالهای اخیر روابط خود را با عربستان بهبود بخشیده و همزمان مناسبات نزدیکی با ترکیه و پاکستان دارد. از این رو، چگونگی ماهیت این توافق و اهداف عملی آن میتواند در آینده بر فضای همکاری یا رقابت منطقهای اثرگذار باشد.
نظم امنیتی جدید
هنوز برای ارزیابی نهایی این توافق زود است؛ زیرا متن رسمی آن منتشر نشده و ابعاد اجرایی آن مشخص نیست. با این حال، نفس نزدیک شدن سه بازیگر مهم جهان اسلام به یک چارچوب دفاعی مشترک، نشانهای از تحول در معماری امنیتی منطقه است؛ تحولی که میتواند بازتابی از کاهش اتکای دولتهای منطقه به بازیگران خارجی و تلاش برای ایجاد سازوکارهای بومی در حوزه دفاع و امنیت باشد.