گروه بینالملل: محمد بن سلمان، ولیعهد عربستان، در سال ۱۳۹۶ قدرت را در ریاض به دست گرفت. او از همان روزهای نخست زمامداریاش، دکترین توسعه عربستان و بهرهگیری از فناوریهای نوین را در دستور کار قرار داد. وی شهری به نام «نئوم» را در دست ساخت دارد؛ شهری هوشمند که قرار است در آن فقط از انرژیهای پاک استفاده شود. بن سلمان برای رسیدن به توسعه و مدرن شدن عربستان، با ایران که در وضعیت تنش قرار داشت، صلح کرد. عربستان با اسرائیل روابط پنهانی دارد، هرچند بن سلمان پیش از این، تشکیل دولت فلسطینی را شرط عادیسازی روابط عربستان با اسرائیل میدانست و به آمریکا اطلاع داده بود که اگر چنین دولتی تشکیل شود، عربستان به پیمان ابراهیم خواهد پیوست. با این وجود، پس از سفر ترامپ به عربستان و همچنین سفر بن سلمان به واشنگتن در سال گذشته، این دو بهصورت پنهانی توافق کردند که عربستان بتواند با کمک آمریکا و تحت نظارت آژانس بینالمللی انرژی اتمی، غنیسازی را در خاک خود انجام دهد. ترامپ این درخواست بن سلمان را پذیرفت و در مقابل، بن سلمان قول داد که روابط عربستان با اسرائیل را عادی کرده و آن را به رسمیت بشناسد. اگر اسرائیل روابط خود را با عربستان عادی کند و عربستان به پیمان ابراهیم بپیوندد، به نظر میرسد سایر کشورهای عربی نیز به پیروی از ریاض به این پیمان ملحق شوند. به نظر میرسد پشت صحنه این توافق بزرگ، مقابله با تهران باشد. گفتنی است در دیدارهایی که بن سلمان و ترامپ در ریاض و واشنگتن با یکدیگر داشتند، توافق شد که عربستان یک تریلیون دلار (۱۰۰۰ میلیارد دلار) در اقتصاد آمریکا سرمایهگذاری کند. همچنین آمریکا نیز متعهد شد 380 میلیارد دلار در بخشهایی مانند هوش مصنوعی و انرژیهای نو در اقتصاد عربستان سرمایهگذاری کند و ۱۴۲ میلیارد دلار نیز به این کشور سلاح بفروشد. این قرارداد، بزرگترین معامله تسلیحاتی در تاریخ آمریکا به شمار میرود. البته آمریکا با غنیسازی اورانیوم در ایران مخالف است، اما با انجام غنیسازی در عربستان و امارات موافقت کرده است. این رفتار، از نگاه منتقدان، متناقض به نظر میرسد و گفته میشود اسرائیل در شکلگیری آن نقش داشته است.
همکاری چند میلیارد دلاری در حوزه هستهای
بر اساس اعلام وزارت انرژی آمریکا، توافق جدید همراه با یک موافقتنامه پادمان امضا شده و زمینه اجرای پروژههای چند میلیارد دلاری در بخش انرژی هستهای عربستان را فراهم میکند. مقامهای آمریکایی میگویند این همکاری فرصت گستردهای برای حضور شرکتهای آمریکایی در پروژههای ساخت نیروگاههای هستهای عربستان ایجاد خواهد کرد و علاوه بر تقویت زنجیره تأمین و اشتغال در آمریکا، به تأمین نیازهای انرژی ریاض نیز کمک میکند. واشنگتن همچنین تأکید کرده است این همکاری با رعایت اصول ایمنی، امنیت و عدم اشاعه هستهای انجام خواهد شد و متن توافق برای بررسی نهایی به کنگره آمریکا ارسال میشود.
شرط سیاسی ترامپ برای اجرای توافق
دونالد ترامپ همزمان با اعلام این توافق، اجرای آن را به عادیسازی روابط عربستان با رژیم اسرائیل و پیوستن ریاض به توافقهای موسوم به «ابراهیم» مشروط کرد. او اعلام کرد برنامه هستهای عربستان صرفاً ماهیت غیرنظامی خواهد داشت و نباید شامل غنیسازی اورانیوم باشد. ترامپ تأکید کرد آمریکا با توسعه برنامه هستهای غیرنظامی مخالف نیست، اما این همکاری تنها در صورتی ادامه مییابد که عربستان به روند عادیسازی روابط با تلآویو بپیوندد. در پی این موضعگیری، دفتر نخستوزیری رژیم اسرائیل نیز از تصمیم رئیسجمهور آمریکا استقبال کرد و آن را گامی مهم در مسیر گسترش توافقهای منطقهای دانست.
رقابت اقتصادی و ژئوپلیتیکی
کارشناسان معتقدند این توافق تنها یک پروژه انرژی نیست، بلکه ابعاد اقتصادی و راهبردی گستردهای دارد. عربستان در چارچوب برنامه «چشمانداز ۲۰۳۰» به دنبال کاهش وابستگی به درآمدهای نفتی و توسعه منابع جدید انرژی است و انرژی هستهای یکی از محورهای اصلی این برنامه به شمار میرود. در مقابل، آمریکا نیز با این توافق تلاش میکند بازار بزرگ هستهای عربستان را از دست رقبایی مانند چین، روسیه، فرانسه و کرهجنوبی خارج کند. حضور شرکتهایی مانند «وستینگهاوس» در پروژههای هستهای عربستان میتواند میلیاردها دلار درآمد برای صنعت هستهای آمریکا ایجاد کند و موقعیت واشنگتن را بهعنوان شریک راهبردی اصلی ریاض تثبیت سازد. برخی تحلیلگران نیز معتقدند این توافق در شرایط افزایش تنشهای منطقهای، ابزاری برای تحکیم روابط سیاسی و امنیتی آمریکا و عربستان محسوب میشود.
تفاوت مهم با توافق امارات
بخش قابل توجهی از بحثها به تفاوت این توافق با توافق هستهای سال ۲۰۰۹ آمریکا و امارات بازمیگردد؛ توافقی که به «استاندارد طلایی» در همکاریهای هستهای آمریکا مشهور شد. در توافق با امارات، ابوظبی بهطور دائمی از حق غنیسازی اورانیوم و بازفرآوری پلوتونیوم صرفنظر کرده بود، اما توافق جدید چنین محدودیتی را برای عربستان ایجاد نمیکند. بر اساس مفاد منتشرشده، ریاض از نظر حقوقی از غنیسازی یا بازفرآوری منع نشده و در صورت انجام مطالعات مشترک، حتی امکان احداث تأسیسات غنیسازی با مشارکت شرکتهای آمریکایی نیز وجود خواهد داشت. هرچند ترامپ تأکید کرده توافق شامل اعطای حق غنیسازی نیست، اما کارشناسان میگویند متن توافق مسیر حقوقی چنین امکانی را در آینده مسدود نکرده است.
نگرانی درباره سطح نظارتها
یکی دیگر از محورهای انتقاد، موضوع نظارتهای هستهای است. گزارشها نشان میدهد عربستان در این توافق ملزم به پذیرش پروتکل الحاقی آژانس بینالمللی انرژی اتمی نشده است؛ پروتکلی که امکان بازرسیهای گستردهتر و سرزده از تأسیسات هستهای را فراهم میکند. در نتیجه، همکاری ریاض با آژانس همچنان بر اساس چارچوبهای محدودتر گذشته ادامه خواهد یافت و بخش مهمی از نظارتها از طریق توافق دوجانبه میان آمریکا و عربستان انجام میشود. منتقدان معتقدند نبود نظارتهای گستردهتر میتواند نگرانیها درباره احتمال انحراف برنامه هستهای به سمت اهداف نظامی را افزایش دهد.
نگرانی از رقابت هستهای در منطقه
کارشناسان امنیتی هشدار میدهند امتیازهایی که در این توافق به عربستان داده شده، ممکن است به آغاز رقابت تازهای در حوزه فناوری هستهای در خاورمیانه منجر شود. این نگرانی بهویژه پس از آن مطرح میشود که محمد بن سلمان پیشتر اعلام کرده بود اگر ایران به سلاح هستهای دست یابد، عربستان نیز مسیر مشابهی را دنبال خواهد کرد. همچنین برخی تحلیلگران معتقدند اعطای امتیازهای بیشتر به ریاض ممکن است امارات را نیز به بازنگری در تعهدات خود ذیل «استاندارد طلایی» آمریکا ترغیب کند؛ موضوعی که میتواند بر رژیم عدم اشاعه هستهای در منطقه تأثیر بگذارد و موازنه امنیتی خاورمیانه را وارد مرحلهای تازه کند.
برگرفته از: تابناک