کتاب «راز و رمز هنر دوبله در ایران» دری رو به اتفاقات پشت صحنه دوبلاژ ایران و پژوهشی از واقعیتهای صداپیشگان دوبلاژ ایران است. این کتاب به تاریخ دوبلاژ در ایران نپرداخته است، بلکه نگاهی به رویدادهای زشت و زیبای حاشیه این هنر جادویی است که ۷۹ سال از عمر آن میگذرد.
در بخشی از یادداشت عباس یاری، روزنامهنگار پیشکسوت سینما و منتقد در ابتدای این کتاب، خاطرهای از دیدار او با ایوب شهبازی، نویسنده کتاب اشاره دارد و میگوید: «در این دیدار شهبازی، به عنوان یک خواننده قدیمی مجله فیلم، گنجینهای از آثار سینمایی با زبان دوبله با خودش آورده بود. معلوم بود او با عشق بسیار و تجدید خاطره با گذشته خودش و با پیگیری صداهای دوبله خوب را پیدا کرده است.
متوجه شدم شهبازی دلبسته خاطرهسازی و احترام به فیلمهایی است که تصویرشان روی پرده نقرهای مسیر سرشار از عشق بسیاری از شیفتگان سینما به این دنیای جادویی بوده است.»
شهبازی در این کتاب از صداپیشگان طنزگویی نام میبرد که گزیدهای از بهترینها بودند و کسی جایگزین آنها نشد. افرادی مانند عزتالله مقبلی، منوچهر نوذری، علیاصغر افضلی، حسن عباسی، حمید قنبری و دیگر گویندگان و دوبلورهایی مانند پرویز بهرام، احمد رسولزاده، مانی (محمد خواجویها)، کاووس دوستدار.
بعد از انقلاب بسیاری از آنها این عرصه را ترک کردند، با تعطیل شدن استودیوها بیکاری گریبان دوبلورها را گرفت و برخی از آنها کشور را ترک کردند. اما کار همچنان کم و بیش بیرمق ادامه پیدا کرد.
نویسنده از قول منوچهر نوذری میگوید: «کار سخت بود اما تحمل کردیم. هنرپیشههای خوبی داشتیم اما لهجه داشتند یا صدایشان خوب نبود. حتی گاهی بازیگران فیلم دیالوگ را اشتباه میگفتند و کارگردان میگفت مهم نیست، در دوبله درست میشود. این بود که فن بیان در دوبله ایران اعتبار عالی میان اهل هنر پیدا کرده بود.»
کمپانی برادران وارنر چراغ اول را روشن کرد
دوبلاژ حدوداً اوایل سال ۱۹۳۱ میلادی (۱۳۱۰ شمسی) بوجود آمد. کارگردانان و متخصصان از مشاهده پیشرفت معجزهآسای فیلم ناطق و برتری آن بر فیلم صامت به وحشت افتادند و شروع به ناطق کردن فیلمهای صامت کردند. کمکم با پیشرفت سریع دوبلاژ باعث پیشرفت رونق بازار فیلمها در دنیا شد. در این حال گویندگان سعی می کردند همزمان با ضبط صدا حس و صدایشان را دقیقاً روی لب بازیگر بنشانند.
به قول فرانسوا تیموری، دوبلاژ گرانبهاترین اختراعی بود که صنعت سینما آن را زنده کرد. در واقع بدون آن سینمای ناطق ارزش واقعی خود را نداشت که انسان بتواند از آنها استفاده کند. دوبلاژ هنری است که رفتهرفته مورد پسند همه از عالم و عامی قرار گرفت. تنها نقش آن این است که باید متوجه همه نکات آن باشند و لحن و طرز بیان و حتی تطابق کلام با حرکات را کاملاً رعایت کنند.
اولین نمایش فیلم ناطق، نمایش فیلم «خواننده جاز» از کمپانی برادران وارنر با شکوه تمام و آنچنان با استقبال مواجه شد که در تاریخ سینما تا به امروز واقعاً بیسابقه عنوان شده است. بهطوری که کمپانی برادران وارنر که با مخارج پیش آمده در سراشیبی سقوط قرار گرفته بود با این فیلم و ابراز علاقه مردم حیات دوباره گرفت و از ورشکستگی حتمی نجات پیدا کرد.
عبدالحسین سپنتا اولین بازیگر مرد در سینمای ایران بود. او دست به ابتکارات زیادی زد.
فیلم «دختر لر» به فاصله ۶ سال از «خواننده جاز» که اولین فیلم ناطق دنیا بود ساخته شد. دکتر اسماعیل کوشان در سال ۱۳۲۰ با اولین فیلم فرانسوی «وعده ملاقات» (دختر فراری) دوبله را به فارسی برگرداند و برای اولین بار در سال ۱۳۲۵ نمایش ان فیلم در سینما کریستال در خاطرهها ثبت شد.
این دوبله برای نخستین بار چنان مورد استقبال عموم مردم قرار گرفت که در باور خود دکتر کوشان نیز نمیگنجید. دومین فیلم دوبله در سال ۱۳۳۰ به ابتکار مرد خلاق دیگری به ثبت رسید که آقابابیان نام داشت. او ارمنیتبار و اهل ایران بود و با صداپیشگان ایران در ایتالیا با نام «سرگذشت فریدون بی نوا» شش سال سکوت دوبله در ایران را شکست. این بود که صنعت سینمای ایران مانند سایر کشورهای مهم جهان صاحب صدا شد و قدرتمندانه پیش رفت.
«راز و رمز هنر دوبله در ایران» توسط انتشارات روزنه کار، در ۴۰۵ صفحه و به بهای ۴۵۰ هزار تومان روانه بازار نشر شده است.