بتول گرجی: تصویر رایج از رژیم ژاپنی، ظرفی برنج، ماهی و سبزیجات است، اما پشت این تصویر ساده، عادتی فرهنگی به تنوع و تناسب وجود دارد. در بسیاری از وعدههای سنتی، چند خوراک کوچک کنار هم قرار میگیرند و هر کدام بخشی از ترکیب غذایی را تشکیل میدهند. پژوهشهای تغذیهای درباره الگوی ژاپنی نیز به جای معرفی یک ماده جادویی، ترکیب گروههای غذایی و ارتباط آن با سلامت را بررسی میکنند.
در مطالعات جمعیتی ژاپن، الگوهایی که مصرف سبزیجات، حبوبات، ماهی، محصولات سویا و غلات را در کنار یکدیگر در نظر میگیرند، با برخی پیامدهای بهتر سلامت ارتباط نشان دادهاند. با این حال، چنین نتایجی به معنای اثبات رابطه علت و معلولی نیست. وضعیت اقتصادی، فعالیت بدنی، دسترسی به خدمات درمانی، میزان نمک مصرفی و عوامل دیگر نیز ممکن است بر سلامت اثر بگذارند.
نکته قابل استفاده از این الگو، توجه به تنوع است. به جای آنکه یک غذای خاص را عامل طول عمر بدانیم، میتوان به ترکیب کلی وعدهها توجه کرد. مصرف سبزیجات با رنگهای مختلف، افزودن حبوبات به غذا، انتخاب منابع پروتئینی متنوع و محدود کردن خوراکیهای پرنمک و بسیار شیرین، اصولی هستند که در فرهنگهای غذایی مختلف قابل اجراست. در الگوی سنتی ژاپنی، سوپ، سبزی، ماهی یا دیگر منابع پروتئین و مقدار متناسبی برنج ممکن است کنار هم قرار گیرند. این تنوع، فرصت استفاده از مواد غذایی مختلف را فراهم میکند. البته میزان مصرف برنج، نوع ماهی، روش آمادهسازی و میزان نمک در سسها و غذاهای شور اهمیت دارد. هر چیزی که سنتی باشد لزوماً سالم نیست و بعضی غذاهای ژاپنی نیز ممکن است نمک زیادی داشته باشند. چطور این رویکرد را در آشپزخانه خود اجرا کنیم؟ لازم نیست مواد خاص یا گرانقیمت خریداری شود. میتوان در یک وعده معمولی، به جای تکیه بر یک غذای بزرگ، سهمی از سبزی، مقداری حبوبات، پروتئین و غلات را در نظر گرفت. استفاده از سبزیهای فصل، عدس، لوبیا، تخممرغ، ماست ساده و ماهی در صورت دسترسی، انتخابهایی متناسب با امکانات خانواده هستند.
تنوع همچنین به معنای پیچیده کردن آشپزی نیست. آماده کردن سبزیجات برای چند روز، پخت حبوبات در حجم بیشتر یا استفاده از مواد باقیمانده در وعده بعدی، زمان را مدیریت میکند. اگر غذاهای آماده سهم زیادی در برنامه دارند، جایگزینی تدریجی برخی وعدهها با مواد سادهتر ممکن است واقعبینانهتر از تغییر ناگهانی باشد. یکی از ویژگیهای غذا خوردن آگاهانه، توجه به اندازه سهم و سرعت خوردن است. وقتی وعده در آرامش و بدون حواسپرتی صرف شود، تشخیص احساس سیری ممکن است آسانتر باشد. این توصیه نسخه درمانی یا تضمین کاهش وزن نیست، بلکه روشی برای توجه بیشتر به نیاز بدن است.
مرور پژوهشهای مربوط به الگوهای غذایی ژاپنی نشان میدهد بررسی مجموعه عادتها از تمرکز بر یک ماده غذایی مفیدتر است. هیچ غذای واحدی تضمینکننده عمر طولانی نیست. ژنتیک، محیط، فعالیت، خواب و عوامل اجتماعی در سلامت نقش دارند. آنچه میتوان از سفره ژاپنی آموخت، انعطاف در انتخاب، تنوع و پرهیز از افراط است.
سفره سالم لازم نیست شبیه سفره کشوری دیگر شود. میتوان از ایده تنوع و تعادل الهام گرفت و آن را با مواد غذایی محلی، ذائقه و بودجه سازگار کرد. این تغییر، اگر به عادتی پایدار تبدیل شود، از تصمیمهای کوتاه و محدودکننده ارزشمندتر خواهد بود.
برای مثال، خانواده میتواند هفتهای چند بار غذاهای ساده با سبزی و حبوبات را در برنامه قرار دهد و میزان نمک را با ادویه، آبلیمو یا سبزی معطر کاهش دهد. خرید مواد اولیه با فهرست مشخص نیز به انتخابهای سنجیدهتر کمک میکند. در کنار غذا، نوشیدن آب، خواب کافی و تحرک روزانه اهمیت دارند. هیچ تغییر غذایی به تنهایی جای این مجموعه را نمیگیرد. بهتر است به جای دنبال کردن وعدههای تبلیغاتی، به کیفیت کلی الگوی غذایی و تداوم آن توجه کنیم. این نگاه، امکان تغییر بدون سختگیری و حذف بیدلیل غذاهای محبوب را فراهم میکند.
منبع: مرورهای پژوهشی تغذیه و مجله ادونسز این نوتریشن