تارا تیموری: این شاخصها مهماند، اما پژوهش تازهای که در نشریه نیچر متابولیسم منتشر شده، پرسش دیگری را برجسته میکند: آیا بدن به غذایی که در کارخانه بارها تغییر شکل داده، همان واکنشی را نشان میدهد که به غذای ساده و کمفراوریشده دارد؟ پاسخ پژوهشگران نشان میدهد لزوماً چنین نیست. در این مطالعه، ۵۷ بزرگسال سالم با وزن طبیعی در یک آزمایش کنترلشده و متقاطع شرکت کردند. یک وعده از مواد فوقفرآوریشده تهیه شده بود و وعده دیگر، با مواد کمتر دستکاریشده. پژوهشگران تلاش کردند میزان کالری و نسبت درشتمغذیها را تا حد امکان برابر نگه دارند تا اثر خودِ فراوری بهتر دیده شود.
نتیجه چه بود؟
پس از مصرف غذای فوقفرآوریشده، پاسخ انسولینی و مصرف انرژی بدن بیشتر بود و اکسیداسیون کربوهیدراتها، یعنی استفاده بدن از کربوهیدرات بهعنوان سوخت، کاهش نشان داد. در بخش دیگری از آزمایش نیز تفاوتهایی در واکنش نواحی مرتبط با ارزشگذاری غذا مشاهده شد. این یافتهها به معنای آن نیست که هر محصول بستهبندیشده زیانآور است یا یک وعده غذای صنعتی بهتنهایی بیماری ایجاد میکند. اهمیت مطالعه در این است که نشان میدهد برابر بودن کالری و مواد مغذی الزاماً به معنای برابر بودن واکنش زیستی بدن نیست.
غذا فقط فهرست مواد تشکیلدهنده نیست
غذاهای فوقفرآوریشده معمولاً محصولاتی هستند که در تولید آنها از ترکیبات صنعتی، افزودنیها، طعمدهندهها، امولسیونکنندهها یا روشهای فراوری پیچیده استفاده میشود. نوشیدنیهای شیرین، برخی غلات صبحانه، تنقلات بستهبندیشده، غذاهای آماده و بعضی محصولات گوشتی صنعتی در این گروه قرار میگیرند. البته تشخیص همه محصولات با نگاه به بستهبندی ممکن نیست و میزان فراوری در محصولات مختلف تفاوت دارد. پژوهش دیگری که در نوامبر ۲۰۲۶ از سوی محققان دانشگاه کالج لندن و امپریال کالج منتشر شد، نشانههای زیستی مرتبط با رژیم غذایی فوقفرآوریشده را بررسی کرد. این بررسی اطلاعات بیش از شش هزار بزرگسال بریتانیایی را دربر میگرفت و با تحلیل مولکولهای موجود در خون، دو الگوی متفاوت برای رژیمهای پر از محصولات صنعتی و رژیمهای متکی بر مواد غذایی کمفراوریشده شناسایی کرد.
چطور انتخاب روزانه را تغییر دهیم؟
راهکار عملی، حذف ناگهانی تمام خوراکیهای آماده نیست. چنین تصمیمی برای بسیاری از خانوادهها دشوار و گاهی پرهزینه است. قدم نخست میتواند جایگزین کردن بخشی از خوراکیهای صنعتی با مواد سادهتر باشد. برای مثال، بهجای نوشیدنی شیرین، آب یا نوشیدنی بدون شکر انتخاب شود. میوه، مغزها، ماست ساده، حبوبات پخته و نان تهیهشده از غلات کامل نیز میتوانند میانوعدههای مناسبتری باشند.
خواندن فهرست ترکیبات روی بستهبندی کمک میکند محصولاتی با افزودنیهای متعدد، شکر افزوده و نمک زیاد کمتر وارد سبد خرید شوند. با این حال، کوتاه بودن فهرست مواد تشکیلدهنده بهتنهایی معیار کامل سلامت نیست. مقدار مصرف، کیفیت کلی رژیم غذایی، دسترسی اقتصادی و وضعیت سلامت فرد نیز اهمیت دارند.
نکته مهم دیگر، بازگشت به آشپزی ساده است. لازم نیست هر روز غذاهای پیچیده تهیه شود. پختن یک وعده حبوبات، آماده کردن سبزیجات برای چند روز یا استفاده از مواد اولیه در دسترس میتواند وابستگی به غذاهای آماده را کاهش دهد. هدف، ایجاد الگویی پایدار است نه دنبال کردن یک رژیم سخت و کوتاهمدت.
دانشمندان هنوز درباره سازوکار دقیق اثر فراوری بر سوختوساز و اشتها پرسشهایی دارند. آزمایش نیچر محدود و کوتاهمدت بود و نمیتوان نتایج آن را بدون احتیاط به همه افراد تعمیم داد. با این حال، مجموعه شواهد تازه یادآوری میکند که برای انتخاب غذای سالم، تنها نگاه کردن به عدد کالری کافی نیست. کیفیت مواد اولیه و میزان دستکاری صنعتی نیز باید در تصمیم روزمره دیده شود.
منبع: نیچر متابولیسم و دانشگاه کالج لندن