سید محسن مهرابی: استاد سعید نفیسی (1274 - 1345) از چهره‌های شناخته شدة فرهنگ ایرانی است که در عرصه‌‌های مختلف ادبیات، تاریخ، روزنامه‌نگاری، داستان‌نویسی و... فعالیت کرده است و صاحب تألیفات متعددی است که ذکر عنوانشان یادداشتی جداگانه لازم دارد. یکی از جنبه‌های کمتر شناخته شده از سعید نفیسی خاطرات اوست که در بخش‌های مختلفی با عنوان خاطرات سیاسی، ادبی و... منتشر شده است. در این نوشتة مختصر بر اساس خاطرات ایشان نگاهی گذرا به وضعیت شهر تهران و آداب و رسوم مردم می‌اندازیم*.
تهران، شهر چنارهای صدساله
یکی از مهمترین موضوعاتی که دربارة تهرانِ سال‌های بعد از مشروطه تا اوایل دهة چهل به چشم سعید نفیسی می‌آید، چنارهای شهر است. این چنارهای سیصد چهارصد ساله، تهران را میان مسافران اروپایی معروف کرده بودند و آن را «شهر چنار» می‌نامیدند (38). نفیسی از حاشیة جنوبی میدان بهارستان و یک ردیف چنارهای بسیار کهن چندصد ساله و از چند چنار باقی‌مانده در خیابان باب همایون می‌گوید و تأسف می‌خورد که شهرداری تهران دشمنی مخصوصی با آنها دارد (56). چنارهای امروز خیابان ولیعصر یادگاری از شهر چنارهای دورة قاجار است.
با خواندن خاطرات استاد نفیسی با پارک‌ها و تفرج‌گاه‌های شهر آشنا می‌شویم؛ مانند پارک امین‌الدوله در بخشی از خیابان دروازه شمیران که از یک طرف به خیابان فخرآباد می‌رسد. پارک ظل‌السلطان نیز در ضلع جنوبی خیابان هدایت قرار داشته است. در جنوب ورزشگاه امجدیه، باغی متعلق به امجدالوزرا وجود داشته که «میعاد جوانان برای خلوت دور از اغیار با دلبرانِ چادر به سر آن روز تهران» بوده است (44). بخاطر برگزاری جشن و پارتی در این باغ‌ها اصطلاح «گاردن پارتی» رایج می‌شود (42).
افراد متمول، با درشکه به قلهک و تجریش می‌رفتند. روزهای تعطیل از سر دوراهی زرگنده تا پل ِرومی مملو ازجوانان می‌شد که از چند کافه رستوران یا فروشندگان دوره‌گرد خرید می‌کردند و سفارش یک سینی چای با نان روغنی، کره و شکر بسیار پرطرفدار و البته شیک بوده است (115).
باغ‌وحش تهران در دورة ناصری
در دورة ناصری و در جنوب باغ لاله‌زار، باغ وحشی شامل انواع جانوران ترتیب داده بودند که بعد از قتل ناصرالدین شاه بودجة آن قطع شده و حیواناتی چون ببر و فیلِ باغ از لاغری و گرسنگی تلف شده‌اند. در خیابان فردوسی آن سال‌ها، طویله و اصطبل بزرگی بوده که فیل بیمارِ باغ وحش را به آنجا برده‌اند جایی که بعدها از سوی مردم «فیل خانه» نامیده شده است.
سعید نفیسی عاشق کتاب بود و به راحتی می‌شد او را در یکی از کتابفروشی‌های تهران پیدا کرد. او دربارة کتابفروشی‌های شهر هم توضیح می‌دهد: «در آن زمان، مرکز کتابفروشی‌های تهران یا در بازار حلبی‌سازهای امروز بود که به آن بازار بین‌الحرمین می‌گفتند چون در میان مسجد شاه و مسجد جامع واقع شده است، و دیگر «تیمچة کتابفروشی‌ها» که در میان تیمچة حاجب‌الدوله و بازار کفشدوزها واقع است» (138). استاد به نام چند کتابفروشی هم اشاره می‌کند مانند کتابفروشی خوانساری که دو برادر معمم آن را اداره می‌کردند و به مردم کتاب قسطی هم فروخته‌اند. دیگر کتابفروشی میرزا محمد خوانساری در بازار حلبی‌سازها است که کتاب‌های چاپی و خطی خوبی داشته است. دو کتابفروشی اصفهانی و شیرازی هم در تیمچه مخصوص فعالیت داشته‌اند. نفیسی اشاره می‌کند که در اواخر دورة مظفری چند کتابفروشی در خیابان ناصرخسرو دایر شده است مانند شمس، معرفت و مروّج که معروفترین و متجددترین آنها کتابخانة مظفریه بوده که کتاب‌های خارجی و نوشت‌افزار مثل پرگار، کرة جغرافی، خط‌کش، مرکب خشک کن و... را عرضه کرده است (139).
نذر چهل و یک منبر
در خانة سادات اخوی
تهران دورة قاجاریه مانند بسیاری دیگر از شهرهای ایرانی شهری مذهبی بود. در خاطرات استاد نفیسی توصیفی دقیق از عزاداری ماه محرم و وضعیت تکایا و نیز حال و هوای افطار و سحر در ماه رمضان بیان شده است. ایشان به نذرهای خاص مردم آن زمان هم اشاره می‌کند. مثلاً نذر فاطمه زهرا (س) شیربرنج و سمنو بوده در حالی که برای ائمة دیگر، حلوا و شله زرد و اقسام پلو را نذر می‌کردند. پلو معروف نذری هم قیمه پلو بوده است. تهرانی ها برای شفای بیمار «آش امام زین العابدین بیمار» را می‌پختند که در آن از همه قسم سبزی و بنشن و گوشت استفاده می‌کردند. یکی از نذرهای معروف شهر تهران مراسم «چهل و یک منبر» بوده که در آن 41 شمع را در 41 جای مختلف در کنار منبری ساخته شده از کاه‌گل روشن می‌کردند. مهمترین منبر تهران در خانة سادات اخوی نزدیک امامزاده یحیی بوده است (128).
شهر تهران در خاطرات استاد سعید نفیسی چهره‌ای متفاوت دارد که خواندنی است.
برگرفته از مقالة «شرح احوال من» نوشتة سعید نفیسی در کتاب «زندگی‌نامه و خدمات علمی و فرهنگی استاد سعید نفیسی»، انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.