گروه بین الملل: توافق ترکیه و عراق برای واگذاری اردوگاه بعشیقه به دولت بغداد، پس از سال‌ها اختلاف بر سر حضور نظامی آنکارا در خاک عراق، نشانه‌ای از تغییر در معادلات امنیتی شمال این کشور است. این توافق علاوه بر کاهش یکی از محورهای تنش میان دو همسایه، به پرونده سنجار، فعالیت حزب کارگران کردستان و رقابت بر سر نفوذ در مناطق مرزی نیز گره خورده است.
بعشیقه؛ از همکاری نظامی تا اختلاف سیاسی
اردوگاه بعشیقه، معروف به پایگاه زیلکان، در سال ۲۰۱۵ و در استان نینوا، در نزدیکی موصل، ایجاد شد. ترکیه اعلام کرد هدف از استقرار نیروهایش در این منطقه، آموزش نیروهای پیشمرگه کردستان عراق در جریان جنگ با داعش است؛ اما دولت مرکزی عراق حضور نظامیان ترکیه را بدون موافقت بغداد، نقض حاکمیت ملی خود می‌دانست.
با افزایش نیروها و تجهیزات نظامی ترکیه در این اردوگاه، اختلاف میان دو کشور شدت گرفت. بغداد خواستار خروج نیروهای ترکیه شد، در حالی که آنکارا حضور نظامی خود را با ضرورت مقابله با تهدیدهای امنیتی شمال عراق، به‌ویژه فعالیت حزب کارگران کردستان، توجیه می‌کرد.
این اختلاف در آستانه عملیات آزادسازی موصل از کنترل داعش در سال ۲۰۱۶ اهمیت بیشتری یافت. ترکیه نگران بود که پس از شکست داعش، گروه‌های مسلح دیگری در مناطق راهبردی اطراف موصل و سنجار نفوذ پیدا کنند و تهدیدهای امنیتی تازه‌ای برای این کشور شکل بگیرد.
ریشه‌های تاریخی حضور نظامی ترکیه
حضور نظامی ترکیه در شمال عراق به دهه ۱۹۸۰ میلادی بازمی‌گردد؛ زمانی که فعالیت حزب کارگران کردستان در مناطق کوهستانی مرزی افزایش یافت. موقعیت جغرافیایی این مناطق و محدودیت دسترسی دولت مرکزی عراق به برخی نواحی، امکان ایجاد پایگاه‌های پشتیبانی برای این حزب را فراهم کرد. در دهه‌های بعد، عملیات نظامی ترکیه از حملات محدود مرزی فراتر رفت و به ایجاد مواضع و پایگاه‌های دائمی‌تر در شمال عراق منجر شد. آنکارا با تکیه بر همکاری‌های امنیتی و روابط نزدیک با حزب دموکرات کردستان عراق، تلاش کرد فعالیت‌های حزب کارگران کردستان را محدود کند. با این حال، گسترش حضور نظامی ترکیه همواره با حساسیت بغداد همراه بوده است. دولت عراق از یک سو با تهدیدهای امنیتی ناشی از فعالیت گروه‌های مسلح مواجه بوده و از سوی دیگر، با این مسئله روبه‌رو شده که عملیات نظامی یک کشور همسایه در خاک آن، بدون هماهنگی کامل با دولت مرکزی انجام شود.
سنجار؛ حلقه اتصال توافق امنیتی
پرونده سنجار یکی از عوامل اصلی درک توافق جدید آنکارا و بغداد است. این منطقه در غرب موصل و نزدیک مرز سوریه قرار دارد و پس از حمله داعش در سال ۲۰۱۴، به صحنه حضور و رقابت گروه‌های مسلح مختلف تبدیل شد. حضور حزب کارگران کردستان و گروه‌های مرتبط با آن در این منطقه، نگرانی‌های امنیتی ترکیه را افزایش داده است. توافق سنجار در سال ۲۰۲۰ با هدف سامان‌دهی وضعیت اداری و امنیتی منطقه امضا شد، اما اجرای کامل آن با موانعی روبه‌رو ماند. از این رو، پیوند دادن واگذاری بعشیقه با تقویت حاکمیت دولت عراق در سنجار، نشان می‌دهد دو طرف تلاش می‌کنند اختلافات امنیتی خود را در قالب یک توافق گسترده‌تر مدیریت کنند. بهبود روابط ترکیه و عراق تنها به مسائل نظامی محدود نیست. همکاری در حوزه تجارت، انرژی، حمل‌ونقل و زیرساخت‌ها نیز در دستور کار دو کشور قرار دارد. پروژه کریدور توسعه، که قرار است بندر فاو در جنوب عراق را از طریق شبکه‌های جاده‌ای و ریلی به ترکیه و اروپا متصل کند، از جمله طرح‌هایی است که می‌تواند منافع اقتصادی مشترکی ایجاد کند.
واگذاری بعشیقه به معنای پایان حضور ترکیه نیست
با وجود اهمیت توافق، نباید واگذاری اردوگاه بعشیقه را معادل خروج کامل نیروهای ترکیه از عراق دانست. حضور نظامی آنکارا در شمال عراق به مجموعه‌ای از پایگاه‌ها و مواضع مرتبط با عملیات علیه حزب کارگران کردستان وابسته است و آینده آنها به تحولات امنیتی و توان دولت عراق برای اعمال کنترل بر مناطق مورد مناقشه بستگی دارد. برای بغداد، تحویل گرفتن اردوگاه می‌تواند گامی در جهت تقویت حاکمیت ملی و افزایش اختیار دولت مرکزی در مدیریت مسائل امنیتی باشد. برای آنکارا نیز این توافق فرصتی است تا بخشی از مسئولیت کنترل مناطق مورد اختلاف را به دولت عراق واگذار کند، بی‌آنکه لزوماً از اهداف امنیتی خود در شمال این کشور دست بکشد.
برگرفته از: جماران