گروه بین الملل: تلاشهای دیپلماتیک برای بازگشایی تنگه هرمز، جمعه ۶ شهریور ۱۴۰۵، وارد مرحله تازهای شده است؛ تلاشهایی که در مرکز آن رایزنیهای قطر و پاکستان برای نزدیک کردن دیدگاههای ایران و آمریکا قرار دارد. در حالی که رفتوآمد کشتیها در این آبراه راهبردی همچنان بهشدت کمتر از سطح عادی است، موضوع بازگشایی هرمز به یکی از مهمترین محورهای رایزنیهای سیاسی برای کاهش تنش میان تهران و واشنگتن تبدیل شده است.
بر اساس گزارشهای منتشرشده، قطر در روزهای اخیر نقش فعالتری در این روند بر عهده گرفته و نخستوزیر این کشور نیز برای رایزنی درباره احیای مسیر دیپلماسی به تهران سفر کرده است. پاکستان نیز در کنار قطر در تلاش است زمینهای برای ازسرگیری گفتوگوها میان ایران و آمریکا فراهم کند. اهمیت این تحرکات از آنجا ناشی میشود که تنگه هرمز تنها یک موضوع امنیتی میان دو کشور نیست، بلکه یکی از مهمترین گلوگاههای انرژی جهان به شمار میرود.
شروط ایران برای بازگشایی هرمز
در تهران نیز موضوع بازگشایی تنگه هرمز در سطح نهادهای امنیتی و سیاسی در حال بررسی است. محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران، اعلام کرده که تهران در حال تدوین فهرستی از شرایط لازم برای بازگشایی تنگه است. این موضع نشان میدهد که بازگشایی هرمز از نگاه ایران صرفاً یک تصمیم فنی یا دریایی نیست و با مجموعهای از مسائل سیاسی، امنیتی و اقتصادی گره خورده است.
در گزارشهای منتشرشده از شروط مورد بحث ایران، موضوعاتی مانند رفع تحریمها، پایان محاصره دریایی و تغییر وضعیت نیروهای نظامی آمریکا در منطقه مطرح شده است. با این حال، هنوز توافقی نهایی درباره مجموعه این شروط حاصل نشده و نمیتوان از بازگشایی کامل و عادی تنگه سخن گفت.
از سوی دیگر، عباس عراقچی تأکید کرده است که مسیر دیپلماسی همچنان بسته نیست و فشار و تحریم نمیتواند جایگزین گفتوگو شود. او بازگشت دیپلماسی به مسیر اصلی را مشروط به درک این واقعیت از سوی آمریکا دانسته که «فشار» راهحل اختلافات میان دو کشور نیست.
آمریکا: هرمز باید باز بماند
در مقابل، واشنگتن بر باز بودن تنگه هرمز تأکید دارد. دونالد ترامپ نیز در اظهاراتی مدعی شده که مسیر تنگه باز است و نیروهای آمریکایی در حال پاکسازی مسیرهای دریایی از مینهای احتمالی هستند. با این حال، گزارشهای مربوط به وضعیت کشتیرانی نشان میدهد که حجم عبور کشتیها همچنان فاصله زیادی با شرایط عادی دارد.
این اختلاف در روایتها نشان میدهد که مسئله هرمز هنوز حل نشده است. از یک سو آمریکا میخواهد اصل آزادی کشتیرانی در این آبراه تضمین شود و از سوی دیگر ایران بازگشت به شرایط عادی را به مجموعهای از تحولات سیاسی و امنیتی مرتبط میداند.
قطر به دنبال ایجاد کریدور موقت
یکی از پیشنهادهای مطرحشده در رایزنیهای اخیر، ایجاد یک کریدور موقت برای عبور کشتیها از تنگه هرمز است. قطر طرحی را برای ایجاد چنین مسیر موقتی و کمک به پاکسازی احتمالی مسیرهای دریایی مطرح کرده است. هدف از این طرح میتواند کاهش فوری فشار بر بازار انرژی و بازگرداندن تدریجی جریان تجارت دریایی باشد.
اهمیت این پیشنهاد زمانی بیشتر مشخص میشود که پیش از آغاز درگیریها، حدود یکپنجم محمولههای نفت جهان از مسیر تنگه هرمز عبور میکرد. کاهش شدید تردد کشتیها در این آبراه، علاوه بر افزایش ریسک برای بازار انرژی، اقتصاد کشورهای صادرکننده و واردکننده نفت را نیز تحت تأثیر قرار داده است.
تحریم یا بازگشایی؟
با وجود افزایش تحرکات دیپلماتیک، اختلاف اصلی تهران و واشنگتن همچنان پابرجاست. آمریکا همزمان با فشارهای اقتصادی جدید، موضع سختی در قبال مذاکرات اتخاذ کرده و دونالد ترامپ اعلام کرده است که بدون دریافت امتیاز از ایران، تمایلی به بازگشت به مذاکرات ندارد. تهران نیز ضمن رد سیاست فشار، بر ضرورت تغییر رویکرد واشنگتن تأکید کرده است.
به همین دلیل، بازگشایی تنگه هرمز را نمیتوان صرفاً موضوعی مربوط به عبور کشتیها دانست. این مسئله اکنون به بخشی از معادله بزرگتر میان ایران و آمریکا تبدیل شده است؛ معادلهای که در آن تحریم، امنیت منطقه، آزادی کشتیرانی، آینده مذاکرات و وضعیت جنگ در کنار یکدیگر قرار گرفتهاند. در چنین شرایطی، نقش میانجیهایی مانند قطر و پاکستان اهمیت بیشتری پیدا کرده است. اگر این کشورها بتوانند تهران و واشنگتن را به یک چارچوب حداقلی برای کاهش تنش برسانند، احتمال حرکت تدریجی به سمت عادیشدن کشتیرانی در هرمز افزایش خواهد یافت. اما تا زمانی که درباره شروط اصلی ایران و خواستههای آمریکا توافقی شکل نگیرد، بازگشایی کامل تنگه همچنان در هالهای از ابهام قرار دارد. امروز هرمز در نقطهای قرار گرفته که دیپلماسی و فشار نظامی ـ اقتصادی همزمان در حال اثرگذاری بر آن هستند. تحرک قطر و پاکستان، تدوین شروط تهران و تلاش برای ایجاد مسیرهای موقت کشتیرانی، نشانههایی از تلاش برای خروج از بنبست است؛ اما اختلافات بنیادی میان ایران و آمریکا همچنان مانع رسیدن به توافق نهایی شده است.
منبع: رویترز