هاکان فیدان، وزیر امور خارجه ترکیه، در گفتوگو با خبرگزاری آناتولی تأکید کرده است که توافق سهجانبه مکه علیه هیچ کشوری، از جمله ایران، شکل نگرفته است. او گفت مذاکرات درباره این توافق پیش از آغاز جنگ ایران با آمریکا و اسرائیل شروع شده بود و هدف آن ایجاد یک چارچوب دفاعی میان کشورهای عضو است.
فیدان تصریح کرده است که تا زمانی که یکی از اعضای توافق مورد حمله قرار نگیرد، این ائتلاف دلیلی برای دشمنی یا درگیری با کشور دیگری ندارد. از این منظر، ایران در شرایط فعلی «هدف» توافق محسوب نمیشود.
تجربه عربستان و پاکستان
تأکید بر دفاع متقابل در حالی مطرح شده که عربستان سعودی و پاکستان پیشتر نیز در سپتامبر ۲۰۲۵ توافق دفاع متقابل راهبردی امضا کرده بودند. با این حال، تجربه سالهای گذشته نشان میدهد وجود چنین توافقهایی الزاماً به معنای ورود خودکار طرف مقابل به جنگ نیست. در جریان جنگ یمن، با وجود حملات موشکی و پهپادی به عربستان، پاکستان از ورود مستقیم نظامی خودداری کرد. حتی در سال ۲۰۱۵، زمانی که ریاض از اسلامآباد برای اعزام نیرو، هواپیما و کشتی جنگی درخواست کمک کرد، پارلمان پاکستان با رأی قاطع بر بیطرفی این کشور در جنگ یمن تأکید کرد. این سابقه نشان میدهد پاکستان در مسائل امنیتی منطقه، میان تعهدات دفاعی و ملاحظات سیاسی و ملی خود تفاوت قائل میشود.
اسلامآباد؛ میانجی یا جنگجو؟
حملات اخیر ایران به برخی کشورهای حوزه خلیج فارس در واکنش به حملات آمریکا و اسرائیل نیز میتوانست آزمونی جدی برای توافق دفاعی عربستان و پاکستان باشد. با این حال، نقش پاکستان به عنوان میانجی میان تهران و واشنگتن، عملاً احتمال ورود مستقیم اسلامآباد به جنگ را کاهش داد. حسین حقانی، سفیر پیشین پاکستان در آمریکا، معتقد است احتمال ورود پاکستان به جنگ با ایران در صورت حمله به عربستان چندان زیاد نیست و اسلامآباد احتمالاً تلاش خواهد کرد نقش میانجی را ایفا کند. با این حال، اگر دامنه درگیریها گستردهتر شود، پاکستان ممکن است با یک انتخاب دشوار روبهرو شود؛ یا از تعهدات دفاعی خود حمایت نظامی کند یا با خطر تضعیف اعتبار پیمانهای دفاعیاش مواجه شود.
پیمان مکه شبیه ناتو نیست
یکی از مهمترین نکات درباره توافق مکه، تفاوت ساختاری آن با ناتو است. ناتو دارای ساختار فرماندهی مشترک، ستادهای دائمی و سازوکارهای مشخص برای تصمیمگیری و عملیات نظامی است، اما در توافق مکه چنین ساختار مستقلی پیشبینی نشده است. به همین دلیل، در صورت وقوع یک حمله، واکنش اعضا لزوماً خودکار نخواهد بود. متن توافق مشخص نمیکند که در صورت حمله به یکی از اعضا، دیگر کشورها دقیقاً چه میزان و چه نوع حمایت نظامی ارائه خواهند کرد. در نتیجه، تصمیمگیری درباره واکنش احتمالی، بیشتر به رایزنیهای سیاسی و نظامی میان اعضا وابسته خواهد بود؛ موضوعی که میتواند در شرایط جنگی، روند تصمیمگیری را طولانی و پیچیده کند.
هدف؛ بازدارندگی نه جنگ
تاکنون مواضع ترکیه و پاکستان نشان میدهد هدف اصلی توافق، ایجاد بازدارندگی جمعی و جلوگیری از وقوع جنگ است، نه طراحی سازوکاری برای آغاز عملیات نظامی علیه کشورهای دیگر. کشورهای منطقه نیز تجربه جنگ اخیر ایران و رویارویی مستقیم این کشور با آمریکا و اسرائیل را در محاسبات خود لحاظ میکنند. این تجربه نشان داد ورود به یک جنگ منطقهای میتواند پیامدهایی بسیار فراتر از مرزهای یک کشور داشته باشد. از همین رو، توافق مکه را باید بیش از آنکه یک پیمان جنگی تلقی کرد، تلاشی برای ایجاد یک چارچوب امنیتی منطقهای دانست؛ چارچوبی که البته میزان تعهد اعضا در شرایط بحرانی هنوز بهطور کامل روشن نیست.
پیام تهران به همسایگان
در همین چارچوب، سیدعباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، در پیامی خطاب به کشورهای همسایه بر توان دفاعی ایران تأکید کرده و گفته است نیروهای مسلح کشور توان و آمادگی خود را در برابر یکی از پیشرفتهترین نیروهای نظامی جهان به اثبات رساندهاند. عراقچی همچنین بر ضرورت همکاری کشورهای مسلمان برای تأمین امنیت منطقه تأکید کرده و خواستار تکیه بیشتر کشورهای منطقه بر ظرفیتهای داخلی و همکاری میان همسایگان شده است.
در نهایت، آینده پیمان مکه بیش از هر چیز به نحوه تفسیر اصل دفاع مشترک وابسته است. اگر این اصل صرفاً ابزاری برای افزایش بازدارندگی باشد، میتواند به کاهش احتمال جنگ کمک کند؛ اما اگر در شرایط بحرانی به تعهدی برای ورود خودکار کشورها به درگیری تبدیل شود، معادلات امنیتی منطقه پیچیدهتر خواهد شد. فعلاً شواهد نشان میدهد ترکیه و پاکستان تمایل دارند این پیمان را در چارچوب بازدارندگی و پیشگیری از جنگ تعریف کنند، نه مشارکت مستقیم در جنگ با ایران.
برگرفته از: تابناک