پرونده «قلعه الموت و استحکامات دفاعی وابسته به آن» پس از ۲۵ سال پیگیری، در چهلوهشتمین نشست کمیته میراث جهانی یونسکو در بوسان کرهجنوبی به ثبت جهانی رسید و بهعنوان سیامین اثر تاریخی ایران در فهرست میراث جهانی یونسکو جای گرفت. این ثبت، تنها به قلعه مشهور الموت محدود نیست، بلکه مجموعهای از هفت دژ شامل الموت، لمبسر، نویزرشاه، شمسکلایه، قسطینلار، شیرکوه و ایلان را دربرمیگیرد که در رشتهکوه البرز و استان قزوین قرار دارند.
کارشناسان تأکید میکنند مهمترین ویژگی این اثر، ماهیت شبکهای آن است. زهرا لرزاده، عضو تیم باستانشناسی پرونده ثبت جهانی الموت، میگوید برخلاف تصور رایج که الموت را یک قلعه منفرد میداند، این مجموعه یک سامانه دفاعی منسجم با ارتباط دیداری و راهبردی میان دژها بوده که امکان انتقال سریع پیام، هماهنگی نظامی و حفاظت از درههای الموت را فراهم میکرده است.
یونسکو این مجموعه را مرکز سیاسی، نظامی و فکری اسماعیلیان نزاری از اواخر قرن یازدهم میلادی معرفی کرده است؛ حکومتی که تا سقوط الموت در سال ۱۲۵۶ میلادی نقش مهمی در تاریخ جهان اسلام ایفا کرد. این شبکه استحکامات علاوه بر کارکرد دفاعی، پایگاهی علمی، مذهبی و فرهنگی نیز به شمار میرفت و میراث فکری آن پس از نابودی حکومت نزاری نیز ادامه یافت. به گفته زهرا لرزاده، انتخاب محل احداث این دژها بر پایه ملاحظات دقیق جغرافیایی انجام شده است. قرارگیری در میان صخرههای مرتفع، دسترسی به منابع آب، زمینهای کشاورزی، مصالح بومی و امکان خودکفایی غذایی، شرایطی فراهم میکرد که این قلعهها بتوانند در برابر محاصرههای طولانی مقاومت کنند. او همچنین سامانههای پیشرفته ذخیره آب، انبارهای بزرگ مواد غذایی، ورودیهای کنترلشده و بهرهگیری هوشمندانه از عوارض طبیعی کوهستان را از ویژگیهایی میداند که این مجموعه را به یکی از پیشرفتهترین نمونههای دژکوهی جهان اسلام تبدیل کرده است. هر یک از دژها نیز وظیفهای مشخص بر عهده داشتند؛ الموت مرکز سیاسی و اداری، لمبسر محافظ مرز غربی، نویزرشاه خزانه دولت، شمسکلایه مرکز ارتباطات، قسطینلار ناظر راههای جنوبی، شیرکوه نگهبان ورودی اصلی دره و ایلان مراقب مسیرهای جنوبشرقی بود.
بانویی که الموت را به ثبت رساند
حمیده چوبک، مدیر پایگاه میراث فرهنگی الموت و از پژوهشگران اصلی این پرونده، با اشاره به نتایج نزدیک به سه دهه کاوش باستانشناسی، تأکید میکند که میان دژهای این مجموعه ارتباط بصری و راهبردی برقرار بوده و همین ویژگی، انتقال سریع پیام و هماهنگی دفاعی را ممکن میساخته است. او همچنین به وجود آبانبارهای متعدد در دژ شیرکوه و پیشینه کهن شمسکلایه اشاره میکند؛ جایی که کشف گورستان هزاره نخست پیش از میلاد و سفالینههای تاریخی، از تداوم سکونت در این منطقه در دورههای مختلف حکایت دارد.
ثبت جهانی این مجموعه بر اساس معیار سوم یونسکو انجام شده؛ معیاری که بر ارزش استثنایی یک سنت فرهنگی یا تمدن تاریخی تأکید دارد. این موفقیت، جایگاه جهانی شبکه دفاعی الموت را بهعنوان یکی از برجستهترین میراثهای تاریخی ایران تثبیت کرده است.
برگرفته از ایسنا