انتخاب تاریخ:   /  /   
اپلیکیشن بخار
آخرین خبرها پربیننده‌ترین خبرها
بیشتر
کد خبر: 71243 | تاریخ : ۱۳۹۸/۹/۲۰ - 00:23
شورش حاشیه بر متن
ستاره صبح نظر یک جامعه شناس درباره ریشه‌های اعتراض و نارضایتی در جامعه را بررسی می‌کند

شورش حاشیه بر متن

اشاره: اعتراضات آبان 98 که پس از اجرایی شدن ناگهانی سهمیه‌بندی و افزایش قیمت بنزین در حدود 100 شهر ایران رخ داد و به دنبال آن عده‌ای کشته و مجروح شدند و ساختمان‌ها، بانک‌ها و فروشگاه‌های بسیاری تخریب و غارت شدند، از نگاه برخی کارشناسان زمینه‌های اجتماعی و اقتصادی و معیشتی داشته تا سیاسی؛ در واقع افزایش قیمت بنزین باعث شده تا این اعتراضات در جامعه بروز و ظهور پیدا کند. به عقیده جامعه شناسان، توسعه نامتوازن و گسترش شکاف طبقاتی به‌خصوص در میان محرومان و حاشیه‌نشینان شهرها ازجمله دلایلی است که در بروز اعتراضات مردم تأثیر داشته است. یازدهمین جلسه از سلسله نشست‌های راهبردی «فهم جامعه ایرانی» در موسسه مطالعات و تحقیقات اجتماعی دانشگاه تهران، روز گذشته با عنوان «شورش حاشیه بر متن» برگزار شد و کارشناسان به خوانش جامعه‌شناختی وقایع اخیر کشور پرداختند. در این نشست دکتر محمد فاضلی، استاد جامعه‌شناسی دانشگاه شهید بهشتی و دکتر پرویز امینی، استاد علوم سیاسی دانشگاه شاهد نقطه‌نظرهای خود را بیان کردند. گزیده‌ای از مباحث دکتر محمد فاضلی، جامعه‌شناس را در گزارش اختصاصی روزنامه ستاره صبح که توسط مصطفا صباغ، روزنامه‌نگار تهیه‌شده در پی می‌خوانید.

ستاره صبح-

محمد فاضلی در نشست «شورش حاشیه بر متن» درباره علت‌های اعتراضات اخیر گفت: «ریشه اعتراضات مردم در وقایع آبان 98، کیفیت پایین حکمرانی در پنجاه سال گذشته است که محدود به دوره خاصی هم نیست.»

کیفیت حکمرانی در شش کشور
فاضلی، استاد جامعه‌شناسی با مقایسه شاخص کیفیت حکمرانی در شش کشور ترکیه، شیلی، گرجستان، هند، قطر و ایران در بازه بین سال‌های 1996 تا 2018، به بررسی جزئی مؤلفه‌های تأثیرگذار در تعیین سطح شاخص حکمرانی (WGI) پرداخت و وضعیت این شش کشور را که تا حدی شرایط مشابه با ایران را دارند، تحلیل کرد. وی با بیان اینکه شاخص نخست حکمرانی، میزان کنترل فساد است، موفق‌ترین نمونه بین شش کشور را گرجستان دانست  و افزود: «نمودار کنترل فساد مربوط به ایران به‌جز در بازه 8 ساله دوره اصلاحات، همواره روند نزولی داشته، به این معنا که فساد همواره رو به افزایش بوده است. تنها کشوری که روند نزولی داشته ایران بوده است.» او همچنین دومین شاخص را میزان اثربخشی حکومت دانست و تأکید کرد: «اثربخشی حکومت در ایران منفی بوده و به سطح متوسط نیز نرسیده است.»

وضعیت ایران در شاخص‌ها
فاضلی شاخص سوم در حکمرانی را میزان ثبات سیاسی و فقدان خشونت عنوان و تصریح کرد: «این متغیر در ایران، برترین وضعیت را در بین سایر متغیرها داشته، هرچند که در سال‌های اخیر روند نزولی به خود گرفته است. ترکیه در میان این شش کشور، بی‌ثباتی بیشتری داشته است.» کیفیت تنظیم گری دولت چهارمین شاخصی بود که این استاد دانشگاه شهید بهشتی به آن اشاره و خاطرنشان کرد: «گرجستان بیشترین تغییر مثبت را در تنظیم گری دولت دارا بوده است؛ درحالی‌که ایران پایین‌ترین سطح را در طول 22 سال داشته است.» شاخص پنجم، میزان حاکمیت قانون است که به تعبیر فاضلی، ایران از دوران مشروطیت همراه به دنبال آن بوده است؛ بااین‌حال به گفته وی حاکمیت قانون در ایران همواره پایین‌تر از سطح متوسط بوده و فقط در یک دوره اصلاحات، وضعیت بهتری داشته است. آخرین شاخص مورداشاره نیز میزان پاسخگویی بود که فاضلی دراین‌ارتباط گفت: «شیلی بهترین وضعیت پاسخگویی را داشته است؛ در شرایطی که ایران از منفی یک در سال 1996، به منفی 1.5 در سال 2018 ختم شده است.»
روند نزولی اداره امور
مشاور وزیر نیرو با اشاره به کیفیت پایین و روند عمدتاً نزولی اکثر شاخص‌های اداره امور در طول 22 سال گفت: «مردم ایران خود را نه با عراق، سوریه و یمن، بلکه با کشورهایی که وضعیت بهتری نسبت به ما دارند، مانند ترکیه، کره جنوبی، گرجستان و... مقایسه می‌کنند. وقتی این شاخص‌ها روند نزولی داشته است، آیا می‌توان انتظار داشت که فقر، حاشیه‌نشینی، خشونت و... در جامعه کاهش یابد؟» فاضلی در تشریح چرایی این وضعیت، این شرایط را «چرخه فلاکت» خواند و آن را ناشی از «فقدان بی‌طرفی دولت» دانست؛ درحالی‌که به عقیده وی مهم‌ترین ویژگی یک حکومت، بی‌طرفی آن در برابر همه اقشار است. او با برشمردن مثال‌هایی از نقض بی‌طرفی سیاسی، اقتصادی، فرهنگی، اجتماعی و قضایی، گفت: «دایره حفظ بی‌طرفی در ایران در طول این سال‌ها تنگ‌تر شده است. حتی موسیقی و فیلم هم بعضاً در معرض نقض بی‌طرفی بوده است. حتی برخی سبک‌های زندگی مذموم و ناپسند شمرده شده است.»

پیامدهای نقض بی‌طرفی
محمد فاضلی در ادامه این نشست، عواقب و پیامدهای نقض بی‌طرفی را این‌طور عنوان کرد: «وقتی بی‌طرفی در جامعه نقض شود، دایره افراد مورد اعتماد حکومت محدود می‌شود. واقعیت و احساس شهروندی درجه‌بندی‌شده در جامعه پدیدار می‌شود؛ تقسیم‌بندی‌های خودی و غیرخودی که در آن خودی‌ها بهره‌مند و غیرخودی‌ها در فشار قرار می‌گیرند. نتیجه این تقسیم‌بندی‌ها انبوه صداهای ناشنیده است که مرزنشین، اقلیت مذهبی، جوان بیکار، زن خواهان رفتن به ورزشگاه و... را به یک اندازه نادیده می‌گیرد. در چنین شرایطی چیزباختگان پدید می‌آیند؛ یعنی کسانی که در جامعه چیزی مثل عمر، سرمایه، هنر، استعداد و... خود را ازدست‌داده‌اند. نهایتاً این وضعیت بی‌اعتمادی را پدید می‌آورد.» وی نتیجه این بی‌اعتمادی را «ناکارآمدی» دانست که به‌زعم او ظرفیت تصمیم‌گیری‌های شجاعانه را کاهش می‌دهد. فاضلی در توضیح این موضوع افزود: «پس از اعتراضات اخیر، بعید است تا مدت‌ها دست به اصلاح قیمت‌ها زده شود.» این استاد جامعه‌شناسی با بیان این‌که ناکارآمدی سبب ایجاد فساد می‌شود، افزود: «ماحصل بی‌اعتمادی، بی‌دانش شدن نظام اداره امور است، همان‌گونه که شاهد بودیم بسیاری از نخبگان سیاسی باوجود اصرارهای فراوان، در انتخابات مجلس یازدهم ثبت‌نام نکردند. این وضعیت حلقه ناخوشایندی را به وجود می‌آورد که علاوه بر حفظ حاشیه امنیت برای خودی‌ها، فساد و نابرابری را بیشتر می‌کند.»

حلقه تقویت شونده و فزاینده
فاضلی این وضعیت را یک «حلقه خود تقویت شونده» نامید که در آن، بی‌اعتمادی نابرابری خلق می‌کند، نابرابری ناکارآمدی می‌آفریند، ناکارآمدی فساد به وجود می‌آورد، فساد بی‌اعتمادی را تشدید می‌کند و این حلقه تداوم می‌یابد. او با بیان این مثال که یارانه گرفتن مساوی «پورشه سوار» و «پراید سوار» بی‌اعتمادی را بیشتر می‌کند؛ یادآور شد که این چرخه فزاینده است و در صورت وقوع اعتراضاتی در آینده، شدت خشونت بیشتر خواهد بود. وی افزود: «بنابراین اگر سیستم فاسد شود، به‌تدریج از انسان‌های توانمند تهی شده و تمایل، شجاعت و ظرفیت اصلاحات نیز از بین می‌رود.»

عامل تحریک‌کننده در چرخه
این استاد دانشگاه شهید بهشتی یک عامل تحریک‌کننده در این چرخه را «سیاست خارجی پرتنش» می‌داند که به‌زعم او در این فرایند باسیاست ماشه عمل می‌کند. به گفته او تا زمانی که منابع در یک سیستم رانتی توزیع شود و گروه‌های خودی به مواهب خود برسند، سیستم می‌تواند ثبات نسبی داشته باشد؛ اما به‌محض وقوع تنش خارجی مانند خروج آمریکا از برجام، به دلیل کاهش منابع، سیستم به سمت بحران اقتصادی می‌رود. فاضلی افزود: «ناکارآمدی و فساد، سبب توسعه نامتوازن می‌شود که از دوره قاجار در ایران وجود داشته است و انبوهی از فقرا، بیکاران، حاشیه‌نشینان و... را تولید می‌کند. گسترش حدوداً 2.5 برابری جمعیت در چهل سال گذشته، در شرایطی که نیازهای امروز جامعه  شاید به عبارتی 5 یا 6 برابر بیشتر شده باشد، حجم توسعه نامتوازن را بیشتر می‌کند. احساس عقب‌ماندگی در این جمعیت بالا، ظرفیت خشونت در جامعه را بالا می‌برد.»

راهکار وضع موجود چیست؟
محمد فاضلی با بیان این مسئله که جامعه در حال تجربه کردن عقب رفت در مسایل توسعه است، گفت: «این وضعیت نافی پیشرفت در برخی عرصه‌ها نیست؛ همان‌گونه که ایران در سال‌های گذشته در تولید علم، گسترش فناوری نانو، دستاوردهای موشکی و... صاحب توانمندی‌های شگرفی بوده است. اما این پیشرفت‌ها به معنی سهم داشتن از بازارهای جهانی نیست.» وی در پایان پاسخ و راه‌حل مقابله با چرخه ناکارآمدی، فساد، نابرابری و خشونت را که بر مبنای آن بتوان به جامعه و چشم‌انداز آینده آن امیدوار بود، «شناسایی جایگاه‌های نقض بی‌طرفی» به کمک مردم و نخبگان دانست و گفت: «حاکمیت باید مواردی که بی‌طرفی در اداره امور را نقض می‌کند، مانند فساد در سیستم دادرسی، رانت در پرداخت وام، بسته بودن فضای انتخابات، سهمیه‌های کنکور و... را شناسایی کرده و تلاش کند تا دولت در همه امور بی‌طرف باشد. نقض بی‌طرفی، برای ایران و برای حیات سرزمین ایران خطرناک خواهد بود.» فاضلی همچنین یادآور شد: «وقتی زمینه چنین اعتراضاتی در جامعه وجود دارد، عجیب نیست که قدرت‌های خارجی نیز بر موج آن اعتراضات سوار شوند؛ همان‌گونه که هر انسانی که ضعیف باشد، میکروب‌ها و ناقل‌های بیماری بر بدن او سوار می‌شوند. اما اشتباه بزرگ این است که نقض بی‌طرفی در اداره امور را نادیده بگیریم و خشونت‌های حاصل از آن را بدون در نظر گرفتن زمینه‌ها و ریشه‌های داخلی، یک عامل خارجی بدانیم.»

modiseh سرویس مدرسه

ارسال دیدگاه شما

  • دیدگاه های ارسالی، پس از تایید مدیر سایت منتشر خواهد شد.
  • پیام هایی که حاوی تهمت یا افترا باشند منتشر نخواهد شد.
  • پیام هایی که به غیر از زبان پارسی باشند منتشر نخواهد شد.